سعدى پژوهان در گفتگو با ابتكارجنوب مطرح كردند 

 نظم جهانى نيازمند دكترين سعدى 

خوش اقبال : نسخه شفابخش شيخ اجل براى بحران هاى معاصر

كمالى سروستانى :سعدى؛معمار هويت و زبان فارسى

فامورى :سعدى؛معمار مداراى اجتماعى و عقلانيت

نيازكار:صلح اولويت است اما ازجنگ ناگزير گريزى نيست

سعدی؛ پیر زنده‌ی عصر آشوب

تقویم به نخستین روز از دومین ماه سال که می‌رسد، گویی واژه‌ها هم عطر بهار نارنج می‌گیرند. اردیبهشت، پیش از آنکه ماه طبیعت باشد، ماه کلام است؛ ماه مردی که هفت‌ صد سال است بر سفره‌ زبان فارسی نشسته‌ایم و نمک‌گیر قند پارسی او هستیم. شیخ اجل، سعدی شیرازی، تنها معمار گلستان و بوستان نیست؛ او مهندس روح و رفتار ایرانی است. 

به گزارش ابتکار جنوب، اول اردیبهشت ماه، در تقویم ما به نام مردی ثبت شده است که قرن‌هاست در ناخودآگاه جمعی ما سکونت دارد. اما بگذارید صادقانه بپرسیم آیا امروز سعدی برای ما چیزی فراتر از یک تندیس سنگی در میدان شیراز یا چند بیت مکرر در کتاب‌های درسی است؟ 

در روزگاری که سرعت سرسام‌آور تکنولوژی، هوش مصنوعی و بحران‌های نوظهور اخلاقی، تعاریف سنتی از آدمیت را دگرگون کرده، جست‌وجوی نشانه‌های پیر شیراز در میان هیاهوی قرن بیست و یکم، نه یک تفنن ادبی، که یک ضرورت زیستی است.

سعدی برخلاف بسیاری از قدیسان دنیای ادبیات، بر بلندای ابرها ننشسته بود؛ او فیلسوف کف خیابان، نظاره‌گر بازارهای شام و ناظر دقیق مناسبات قدرت در دربارها بود.

 او رئالیست‌ترین حکیم تاریخ ماست که هم لغزش‌های آدمی را می‌شناخت و هم ظرفیت‌های بی‌کران او را. امروز، در جهانی که میان جنگ‌های فرساینده و تنهایی عمیق دیجیتال دست‌وپا می‌زند، بیش از هر زمان دیگری به عقلانیت سعدی نیاز داریم؛ همان عقلانیتی که مدارا را نه یک انتخاب، بلکه تنها راه بقا می‌دانست.

در این گزارش، ما به سراغ سعدی‌ پژوهانی رفته‌ایم که معتقدند باید غبار تقدس صرف را از چهره‌ شیخ اجل کنار زد. ما از آن‌ها پرسیده‌ایم که اگر سعدی امروز در میان ما بود، درباره‌ حقوق فردی، جایگاه زن در جامعه، دیپلماسی جهانی و حتی سلامت روان انسان معاصر چه می‌گفت؟ این گفت‌وگوها، تلاشی است برای بازگرداندن صدای رسا و واقع‌گرای سعدی به متن زندگی امروز؛ صدایی که شاید کلید مفقودی ما در عبور از بحران‌های اخلاقی عصر حاضر باشد.

نسخه شفابخش شیخ اجل برای بحران‌های قرن ۲۱

غلامرضا خوش‌اقبال‌سعدی‌پژوه در گفت‌وگو با خبرنگار ابتکارجنوب، معتقد است که آثار سعدی نه یک میراث تاریخی صرف، بلکه دارویی معجزه‌آسا برای انسان مضطرب و دوقطبی امروز است که می‌تواند هویت رو به زوال زبان فارسی را در تلاطم فضای مجازی نجات دهد.

وی با تاکید بر اینکه سعدی فراتر از یک سخنور، پیام‌آور مهربانی است، گفت: آشتی دوباره مردم با اندیشه سعدی، تنها راه دستیابی به آرامشی است که در دنیای پیچیده امروز گم شده است. سعدی یگانه اندیشه‌ورزی است که در جامعه زمان خود زیست، اما فراتر از آن اندیشید و به همین دلیل آثار او هرگز رنگ کهنگی به خود نمی‌گیرد.

خوش‌اقبال با اشاره به واقع‌گرایی منحصربه‌فرد سعدی در گلستان و بوستان افزود: برخلاف بسیاری از پندآموزان که نگاهی آرمانی دارند، سعدی بسیار واقع‌گراست. اخلاق سعدی را می‌توان نوعی هوش اجتماعی برای بقا در دنیای پیچیده امروز دانست. حکیمانه‌های او متناسب با مراحل سلوک انسانی و تعقل‌گرایی است و آدابی را روایت می‌کند که دنیا را برای خواننده رنگی دیگر می‌بخشد.

دیپلماسی فرهنگی در سفرهای شیخ

این پژوهشگر، جهان ‌بینی سعدی را یک دیپلماسی فرهنگی پیشرو دانست و خاطرنشان کرد: سعدی همت خود را بر آن گذاشت تا آنچه را در سال‌ها سفر و تجربه آموخته بود، برای مردم به یادگار بگذارد. او با تکیه بر حکمت و ادبیات، توانست آشوب روزهای هجوم مغول را با رنگی جذاب تغییر دهد؛ این همان نسخه‌ای است که امروز هم می‌تواند در تقابل تمدن‌ها و فرهنگ‌ها راهگشا باشد.

خوش‌اقبال در بخش دیگری از این گفت‌وگو به بحران هویت زبان فارسی در فضای مجازی اشاره کرد و گفت: امروز در فضاهای بی‌هویت مجازی که جای داده‌های علمی را پر کرده‌اند، تنها شخصیتی که می‌تواند هویت فارسی ‌زبانان را بازگرداند و زبان را از ورطه هلاکت نجات دهد، سعدی است. به تعبیر شادروان فروغی، ما پس از هفتصد سال، هنوز به زبانی سخن می‌گوییم که از سعدی آموخته‌ایم.

وی در پاسخ به نقدهایی پیرامون تناقض‌های اخلاقی در حکایت‌های سعدی تصریح کرد: سعدی از میان مردم برخاست و آثارش برگرفته از زندگی واقعی آن‌هاست. زندگی اجتماعی سرشار از تناقض است و سعدی با الهام از همین واقعیت‌های عینی، داستان‌هایش را روایت کرده است. او هیچ‌گاه در حصار نگاه سنتی نبوده و همواره صمیمی و گرم در کنار مردم زیسته است.

این سعدی‌پژوه همچنین محور اصلی پیام سعدی برای نسل امروز (نسل Z) را در یک بیت خلاصه کرد و گفت: اگر سعدی امروز می‌خواست پیامی کوتاه برای نسل جوان بنویسد، بی‌شک می‌گفت: اگر در سرای سعادت کس است / ز گفتار سعدیش حرفی بس است.

از گشایش ساختمان جدید تا بازخوانی میراث شیخ اجل

همچنین در آستانه اول اردیبهشت‌ماه، جزییات ویژه‌برنامه‌های علمی و اجرایی بیست و هشتمین سالگرد بزرگداشت سعدی شیرازی اعلام شد. 

کوروش کمالی سروستانی ‌مدیر مرکز سعدی‌شناسی در گفت‌وگو با ابتکارجنوب، با تاکید بر جایگاه جهانی این شاعر بزرگ، سعدی را معمار هویت و زبان فارسی نامید که اندیشه‌هایش قرن‌ها پیش از عصر روشنگری اروپا، مفاهیم والای انسانی را با صراحت و زیبایی ترسیم کرده است.

به گفته وی، نشست‌های علمی امسال با نکوداشت یاد و خاطره استاد فقید، دکتر اصغر دادبه، برگزار خواهد شد. در این مراسم که سه‌شنبه اول اردیبهشت از ساعت ۹ صبح در تالار گلستان آرامگاه سعدی آغاز می‌شود، جمعی از صاحب‌نظران به ایراد سخن می‌پردازند. از جمله محورهای این نشست می‌توان به بررسی «مناعت طبع سعدی در برابر قدرت» توسط دکتر محمد امیرجلالی، «متن‌شناسی بوستان» توسط دکتر نصرالله امامی و «نقش کریم‌خان زند در بازسازی بنای سعدیه» توسط استاد نایب شیرازی اشاره کرد. همچنین مباحث زیبایی‌شناختی غزل و مفاهیم وصال و فراق توسط اساتیدی چون دکتر نیازکار، دکتر اسکندری و دکتر هدایتی‌اصل واکاوی خواهد شد.

مدیر مرکز سعدی‌شناسی خاطرنشان کرد: یکی از رویدادهای شاخص یادروز سعدی در سال ۱۴۰۵، افتتاح ساختمان جدید مرکز سعدی‌شناسی در مجاورت تربت شیخ اجل است که با همکاری اداره کل میراث فرهنگی فارس به سرانجام رسیده است. 

کمالی سروستانی اضافه کرد: انتشار سی‌ودومین شماره دوفصلنامه سعدی‌شناسی و آیین گلباران مزار این شاعر بین‌المللی از دیگر بخش‌های این رویداد است که با هدف ارتقای استانداردهای فرهنگی این مجموعه انجام می‌گیرد.

سعدی؛ معمار مدارای اجتماعی و عقلانیت کاربردی

«گلستان» نسخه‌ای برای درمان دردهای جامعه امروز است

مهدی فاموری سعدی‌پژوه نیز در گفت‌وگو با ابتکارجنوب معتقد است که میراث فکری شیخ اجل، به‌ویژه در کتاب گلستان، فراتر از یک متن ادبی، یک «نقشه راه» برای خروج از بن‌بست‌های اخلاقی و اجتماعی جامعه مدرن و دستیابی به صلح و مدارای پایدار است.

وی با تمرکز بر مفهوم عقلانیت کاربردی در اندیشه این شاعر بزرگ گفت: سعدی در گلستان، اخلاق را نه به عنوان یک امر انتزاعی و دور از دسترس، بلکه به مثابه ابزاری برای بهبود کیفیت زندگی اجتماعی و فردی تعریف می‌کند. او به ما می‌آموزد که چگونه در عین واقع‌گرایی، بر اصول اخلاقی پایبند بمانیم.

این پژوهشگر با اشاره به دنیای پرآشوب معاصر، «مدارا» را کلیدی‌ترین مفهوم در آثار سعدی دانست و افزود: سعدی پیام‌آور دوستی و آشتی است. او در زمانه‌ای که جهان با تعصبات کورکورانه دست‌به‌گریبان است، با تکیه بر تجربه سفرهای طولانی و شناخت عمیق از تنوع فرهنگی بشر، راه گفتگو و پذیرش دیگری را پیش پای ما می‌گذارد. بیت معروف "بنی‌آدم اعضای یک پیکرند" صرفاً یک شعار نیست، بلکه جوهره جهان‌بینی او برای صلح جهانی است.

فاموری در بخش دیگری از این گفت‌وگو به وجوه سیاسی و اجتماعی اندیشه سعدی پرداخت و تصریح کرد: سعدی در بوستان و گلستان، منشور حقوق متقابل مردم و حاکمان را ترسیم کرده است. او از یک سو حاکمان را به دادگری و رعیت‌پروری می‌خواند و از سوی دیگر، جامعه را به رعایت نظم و اخلاق جمعی دعوت می‌کند. این نگاه دوجانبه، نشان‌دهنده هوش اجتماعی سرشار او در درک سازوکارهای قدرت و اجتماع است.

این نویسنده و پژوهشگر، حفظ هویت زبان فارسی را در گرو بازگشت به نثر سعدی دانست و خاطرنشان کرد: سعدی شیرازه‌بند زبان ماست. در عصری که زبان فارسی در فضای مجازی با تهدید بی‌هویتی و لاغری واژگانی روبروست، مطالعه سعدی می‌تواند دوباره به کلام ما فخامت، روشنی و ایجاز ببخشد. او به ما یاد داد که چگونه می‌توان پیچیده‌ترین مفاهیم را به ساده‌ترین و زیباترین شکل ممکن (سهل و ممتنع) بیان کرد.

فاموری همچنین بر ضرورت بازخوانی آثار سعدی با رویکردهای نوین تأکید کرد و گفت: یادروز سعدی فرصتی است تا از نگاه سنتی و صرفاً ستایش‌گرانه فاصله بگیریم و به لایه‌های عمیق‌تر اندیشه او که زیر سایه شهرت ادبی‌اش پنهان مانده، بپردازیم. سعدی همچنان حرف‌های تازه‌ای برای انسان معاصر دارد که کشف آن‌ها نیازمند پژوهش‌های میان‌رشته‌ای است.

سعدی؛ تبلور «حکمت عملی» در ادبیات فارسی

وی همچنین معتقد است که برجسته‌ترین ویژگی اندیشه سعدی، «حکمت عملی» برآمده از تجربه‌ای زیسته و عمیق است که او را در جایگاهی هم‌تراز با حکیم ابوالقاسم فردوسی قرار می‌دهد.

فاموری در تحلیل ابعاد اجتماعی آثار شیخ اجل، با تأکید بر لزوم بازخوانی پختگی رفتار و کلام او گفت: نکته کلیدی در درک اجتماعیات سعدی، توجه به اوج حکمت عملی در آثار اوست. این ویژگی نه یک تئوری ذهنی، بلکه حاصل برخورد مستقیم، ملموس و طولانی او با تنوع آدم‌ها، محدودیت‌های جهان و واقعیت‌های عریان زندگی بشری است.

این پژوهشگر با تبیین تفاوت میان نگاه آرمانی و واقع‌گرایی سعدی افزود: نگاه‌های صرفا آرمانی، اغلب محصول دوری از چالش‌های واقعی زندگی و محدودیت‌های این جهان است. اما سعدی به دلیل سفرهای گسترده و لمس مستقیمِ تنوعِ بشری، به نوعی از بلوغ و پختگی رسیده است که در آن، آرمان‌ها با واقعیت‌های موجود پیوند می‌خورند. این همان نقطه‌ای است که ما از آن به عنوان "واقع‌گراییِ حکیمانه" یاد می‌کنیم.

فاموری ضمن نقد برخی تعابیر مدرن در مواجهه با اندیشه سعدی، خاطرنشان کرد: هرچند مفاهیمی مثل "هوش اجتماعی" برای توصیف توانمندی‌های ارتباطی سعدی به کار می‌روند، اما تعبیر دقیق‌تر برای توصیف او، همان "حکمت عملی" است. سعدی برخلاف کسانی که از دور و با جوش و خروشِ صرفاً آرمانی به جهان می‌نگرند، با تمام وجود محدودیت‌ها را درک کرده و بر اساس این درکِ عمیق، نسخه‌ای برای زیستن ارائه می‌دهد.

این سعدی‌ پژوه تصریح کرد: اگر بگوییم قله‌های حکمت عملی در تاریخ شعر و ادب فارسی، فردوسی و سعدی هستند، سخنی به گزاف نگفته‌ایم. سعدی با نثری پخته و شعری سرشار از تجربه، به ما می‌آموزد که چگونه در میانِ دنیای محدود و پر از تنوع، راهی عقلانی و اخلاقی برای زندگی بیابیم. تاکید بر این حکمت عملی، راهگشای بسیاری از گره‌های اجتماعی در روزگار ما خواهد بود.

راز ماندگاری شیخ اجل در محافل بین‌المللی؛ اخلاقِ فرافرهنگی و حکمتی که با گذر عمر شکوفا می‌شود

این پژوهشگر حوزه ادبیات بر این باور است که جذابیت جهانی سعدی ریشه در «اخلاق فرافرهنگی» او دارد؛ اخلاقیاتی که ورای مرزهای مذهبی و قومی، برای انسان معاصر در هر جای جهان، معنابخش و راهگشاست.

فاموری در پاسخ به پرسشی درباره لایه‌های مورد توجه اندیشه سعدی در دهه‌های اخیر در سطح جهانی، گفت: اگرچه این موضوع نیازمند پژوهش‌های دقیق میدانی است، اما اجمالا می‌توان گفت استقبال جهانی از سعدی، عمدتا متوجه آن لایه از اخلاقیات اوست که "قابل فهم" و "فراگیر" است. سعدی نوعی از سعه‌صدر و وسعت نگاه را ارائه می‌دهد که لزوما در بند دین، مذهب یا قومیت خاصی نیست و همین ویژگی، کلام او را برای مخاطب غیرایرانی جذاب و ملموس می‌کند.

این نویسنده و سعدی‌پژوه با اشاره به یک باور قدیمی درباره دشواری درک عمق کلام سعدی، افزود: پیش‌تر گمان می‌کردم این سخن که "سعدی را باید در هفت‌سالگی خواند و در هفتادسالگی فهمید"، نوعی اغراق است؛ اما با گذر زمان و کسب تجربه، به درستی این گزاره پی بردم. درک عمیق سخن سعدی، پیوند ناگسستنی با گذر عمر و تجربه‌ زیسته دارد.

وی در تبیین این دیدگاه خاطرنشان کرد: ممکن است فردی در ده یا بیست‌سالگی آثار سعدی را بخواند و اجمالاً متوجه معنا شود، اما در پنجاه‌سالگی است که وقتی با چالش‌های زندگی مواجه می‌شود، تازه به عمق و ارزش واقعی آن حکمت‌ها پی می‌برد. در واقع، فرد در میانسالی است که آن مفاهیم را "تجربه" و "کشف" می‌کند.

فاموری قدرت اعجازگر سعدی را در «سادگی بیان مفاهیمِ دشوار» دانست و تصریح کرد: سعدی بدون آنکه مخاطب خود را درگیر اصطلاحات غریب، پیچیده و مقدمه‌چینی‌های فلسفی سنگین کند، عمیق‌ترین حکمت‌های زندگی را در قالب داستان و شعر به ساده‌ترین شکل ممکن عرضه می‌کند. این هنر ارائه "حکمت‌های کاربردی" با زبانی سهل و ممتنع، همان حلقه‌ مفقوده‌ای است که انسان معاصر، چه ایرانی و چه غیرایرانی، به شدت به آن نیاز دارد.

این پژوهشگر تأکید کرد که آثار سعدی بیش از آنکه مجموعه‌ای از نصایح باشد، منشوری از "درست زیستن" است که با گذشت زمان، ابعاد تازه‌تری از آن برای جوامع بشری آشکار می‌شود.

فاموری ادامه داد: پناه بردن ناخودآگاهِ فارسی‌زبانان به ساختار جملات سعدی پس از گذشت هفت قرن، معمایی است که لایه‌های پنهان آن همچنان نیازمند پژوهش‌های جدی و بنیادین است.

وی در پاسخ به این پرسش که چرا زیباترین شکل زبان فارسیِ امروز همچنان در گرو ساختارهای زبانی سعدی است، گفت: واقعیت این است که گونه گفتاری و نوشتاری معیار ما در دنیای امروز، بیش از هر شاعر دیگری به زبان سعدی و حافظ، و به طور اخص به زبان سعدی شباهت دارد. اما اینکه چگونه یک نویسنده توانسته است چنین قدرت زبانی پایداری خلق کند، موضوعی نیست که به سادگی بتوان به آن پاسخ داد.

نبوغ سعدی؛ لایه‌هایی که ناشناخته می‌ماند

این سعدی ‌پژوه با اشاره به ابعاد ناشناخته کار نوابغ، تصریح کرد: اساسا آثار نوابغ دارای لایه‌های پنهانی است که شاید هیچ‌گاه به طور کامل شناخته نشود. اگرچه می‌توان علل مختلفی برای استفاده بهینه سعدی از ظرفیت‌های زبان فارسی برشمرد، اما اینکه چطور ذهن ما بعد از هفتصد سال هنوز به صورت ناخودآگاه به او رجوع می‌کند، رازی است که بخش‌هایی از آن همیشه پوشیده می‌ماند.

سعدی؛ سدی در برابر «لاغری زبانی» در فضای مجازی

فاموری همچنین خاطرنشان کرد که در عصر تغییرات شتاب‌زده زبان در فضای مجازی، مطالعه آثار سعدی و دیگر ارکان ادب فارسی، تنها راه مقابله با «نحیف شدن» دایره واژگانی و بی‌هویتی زبانی نسل امروز است.

وی در تحلیل رابطه زبان معیار امروز با میراث کهن هم گفت: اگر گونه زبانی و گویش امروز خود را با آثار شاعران طراز اول تاریخ ایران بسنجیم، به وضوح در می‌یابیم که زبان ما بیشترین قرابت و نزدیکی را با زبان سعدی و حافظ دارد. این پیوند عمیق نشان‌دهنده ظرفیت‌های بی‌بدیل زبان این دو شاعر برای زیست در دوران معاصر است.

این پژوهشگر، نجات زبان از وضعیت فعلی را مستلزم انسِ مداوم با آثار جدی فرهنگی دانست و افزود: زبان ما در فضای مجازی به شدت به سمت لاغری و نحیف شدن پیش می‌رود. برای مقابله با این روند، باید بدانیم که ادبیات، اصلی‌ترین دروازه فرهنگ است. مطالعه آثار ادبی جدی، چه در قالب شعر و چه نثر، به طور مستقیم به غنای فکر، ذهن و در نهایت غنای زبان فرد کمک می‌کند.

فاموری با تأکید بر اینکه تفاوتی میان مطالعه سعدی، مولوی یا فردوسی در مسیر توانمندسازی زبان وجود ندارد، خاطرنشان کرد: سعدی یکی از ارکان اصلی این بناست. مطالعه آثار او بدون تردید اصلی‌ترین راه برای تقویت دایره واژگانی، ورزیدگی نحوی و کسب قدرت آفرینش زبانی است. در واقع، متون کلاسیک، گنجینه‌ای از ساختارهای غنی زبانی را در اختیار خواننده قرار می‌دهند که مانع از سقوط زبان به ورطه سطحی‌نگری می‌شود.

این نویسنده تصریح کرد: سعدی یکی از اصلی‌ترین دروازه‌های ورود به عرصه قدرتمندسازی زبان است. برای آنکه بتوانیم در دنیای امروز حرفی برای گفتن داشته باشیم و هویت زبانی خود را حفظ کنیم، گریزی جز بازگشت به این متون غنی و بهره‌گیری از توانمندی‌های نهفته در آن‌ها نداریم.

بوستان، سیاست‌نامه‌ای برای تمام فصول است

فاموری در بخشی از این مصاحبه با تأکید بر وجه کاربردی و اجتماعی اندیشه شیخ اجل، «بوستان» سعدی را یک سیاست‌نامه پخته و سنجیده دانست که همچنان ایده‌های راهگشایی برای حکمرانی و زیست سیاسی ارائه می‌دهد.

وی در تحلیل ابعاد کمتر شناخته شده آثار سعدی گفت: اساسا سعدی در مقایسه با قله‌هایی نظیر حافظ و مولانا، شاعری است که حکمتش در زندگی روزمره جاری و ساری است. اگر با مسامحه از تعبیر "حکمت زمینی" استفاده کنیم، باید گفت سعدی برخلاف نگاه‌های صرفا عرفانی و انتزاعی، بر حکمت‌های ملموس و اجتماعی تمرکز دارد.

این پژوهشگر با اشاره به سنت آموزشی ایران کهن، خاطرنشان کرد: اینکه از قدیم در مکتب‌خانه‌ها، گلستان را پیش روی کودکان می‌گذاشتند، نشان‌دهنده هوشمندی گذشتگان ماست. آن‌ها به درستی درک کرده بودند که سعدی صرفا درس عرفان نمی‌دهد، بلکه "حکمت زندگی" و آداب معاشرت در متن جامعه را می‌آموزد. این وجه از اندیشه سعدی هیچ‌گاه مغفول نمانده و همواره مورد توجه بوده است.

فاموری در ادامه به ضرورت بازخوانی آثار سعدی با رویکردهای نوین اشاره کرد و افزود: آثار ادبی بزرگ در ادوار مختلف، لایه‌های متفاوتی از خود را نشان می‌دهند. اخیرا در اثر ارزشمند "بوستان به مثابه سیاست‌نامه" به قلم استاد جویا جهان‌ بخش، شاهد بازخوانی ذخیره فکری سعدی در عرصه سیاست‌مداری هستیم. این کتاب به خوبی نشان می‌دهد که بوستان چگونه می‌تواند به عنوان یک منشور سیاسی و اخلاقی، در دنیای امروز نیز مورد استناد قرار گیرد.

این نویسنده و سعدی ‌پژوه تصریح کرد: هرچند برخی لایه‌های اندیشه سعدی ممکن است در دوره‌ای برجسته و در دوره‌ای دیگر مغفول بماند، اما وجوه سیاسی و اجتماعی او همچنان زنده است. نگاه سنجیده و پخته سعدی به روابط قدرت و اخلاق سیاسی در بوستان، ایده هایی است که هنوز هم می‌تواند در حل چالش‌های حکمرانی و اجتماعی به کار گرفته شود.

 سعدی «معصوم» نیست

 فاموری همچنین معتقد است که وجود تناقض در آثار سعدی نه تنها عجیب نیست، بلکه بخشی از ماهیت بشری اوست و باید به جای توجیه این تناقض‌ها، آن‌ها را به عنوان بخشی از «تنوع حالات انسانی» پذیرفت.

وی در پاسخ به پرسشی درباره تناقض‌های اخلاقی در آثار شیخ اجل گفت: اساسا تناقض در ذات بشر است و هیچ انسانی، از جمله بزرگان فرهنگ ما، معصوم نیستند. اگرچه فیلتر ۷۰۰ ساله زمان ثابت کرده که سعدی حرف‌های بنیادین و مهمی برای بشریت دارد، اما این به معنای آن نیست که او دچار خطا، سخن بی‌‌پایه یا تناقض نشده باشد.

این پژوهشگر با ذکر مثال‌هایی از آثار سعدی، به تفاوت نگاه او در بخش‌های مختلف اشاره کرد و افزود: ما از یک سو با بیت جهانی "بنی‌آدم اعضای یک پیکرند" روبرو هستیم و از سوی دیگر در مقدمه گلستان، تعبیری را می‌بینیم که در آن "گبر و ترسا" دشمن خداوند تلقی شده‌اند. اگرچه از دریچه نگاه سنتی ممکن است توجیهاتی برای این کلام وجود داشته باشد، اما در تقابل با نگاه وسیع عرفانیِ خود سعدی که می‌گوید "عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست"، یک تناقض آشکار به نظر می‌رسد.

فاموری ریشه این تضادها را در محدودیت‌های انسانی و فشارهای فرهنگی دانست و تصریح کرد: باید بپذیریم که انسان‌های بزرگ هم محدودیت‌های خود را دارند. گاهی یک عارف مانند سعدی تلاش می‌کند از بند تعلقات رها شود، اما "ناخودآگاه جمعی و قومی" دوباره او را گرفتار می‌کند. در واقع، برخی ساختارهای فکریِ زمانه به طور ناخودآگاه در کلام او جاری می‌شود که ممکن است با ایده‌های متعالی‌اش در تضاد باشد.

این سعدی ‌پژوه بر لزوم تغییر رویکرد در مواجهه با بزرگان ادب تأکید کرد و گفت: بهترین راه این است که این تناقض‌ها را بپذیریم. این‌ها نشان‌دهنده هویت انسانی سعدی است؛ انسانی که اشتباه می‌کند، تغییر عقیده می‌دهد و دچار تنوع حالات می‌شود. نیاز به هیچ توجیهی نیست؛ این تضادها بخشی از جذابیت و واقع‌گرایی زیست یک نابغه در ظرف زمان و مکان است.

دکترین سعدی برای نظم جهانی/ صلح اولویت است، اما از جنگ ناگزیر نمی‌گریزد

فرح نیازکار سعدی‌ پژوه نیز در گفت‌وگو با ابتکار جنوب با تأکید بر ابعاد جهانی اندیشه شیخ اجل، معتقد است که نگاه سعدی به مقوله صلح و جنگ، نگاهی «مشروط» و واقع‌گرایانه است که بر پایه انسانیت، تساهل و تدبیر بنا شده است.

وی در تحلیل پیام‌های جهانی سعدی گفت: سعدی شاعری متعلق به تمام جغرافیای بشری است. پیام او صلح، نوع‌دوستی و به‌زیستی است و آثار او به‌گونه‌ای نگاشته شده که گویی آموزه‌ای ابدی برای زیست مسالمت‌آمیز جهانیان، فارغ از مرزهای جغرافیایی و اندیشه‌ای است.

این پژوهشگر با اشاره به اینکه اصل نخست نزد سعدی، پرهیز از خونریزی است، تصریح کرد: نگرش سعدی به جنگ و صلح کاملاً مشروط است. او در وهله اول، استقرار صلح را برترین گزینه می‌داند و حتی قدرتمندان را به آشتی دعوت می‌کند، آنجا که می‌گوید: *به نزدیک من صلح بهتر ز جنگ*. اما همین شاعر، زمانی که تمامی راه‌های گفتگو و حیله‌های تدبیر بسته شود، توسل به شمشیر را حلال و جایز می‌شمارد.

اخلاق در کارزار؛ پرهیز از پرخاش‌جویی پس از پیروزی

نیازکار به منشور اخلاقی سعدی در زمان نبرد اشاره کرد و افزود: نکته برجسته در اندیشه سعدی این است که او از جنگ ناگزیر نمی‌گریزد، اما برای آن مرز اخلاقی قائل است. به عقیده او، زمانی که دشمن شکست خورد یا پرچم تسلیم برافراشت، ادامه عملیات نظامی فاقد مشروعیت است. او تأکید می‌کند که وقتی دشمن به عجز درآمد، باید کرم پیشه کرد و از پرخاش‌جویی دست شست.

این سعدی ‌پژوه همچنین یکی از ظریف‌ترین نکته‌های اندیشه شیخ اجل را حفظ روزنه‌های دیپلماسی در سخت‌ترین شرایط دانست و خاطرنشان کرد: از نظر سعدی، حتی در اوج پيکار نیز نباید راه بازگشت به صلح را مسدود کرد. او معتقد است مرد میدان کسی است که در عین مصاف آشکار، پنهانی به دنبال راه آشتی باشد تا هزینه‌های انسانی جنگ به حداقل برسد.

به گفته فرح نیازکار، این نگاهِ چندبعدی که میان «آرمان صلح» و «واقعیت جنگ» تعادل برقرار می‌کند، رمز ماندگاری و پویایی اندیشه سعدی در محافل ادبی و سیاسی جهان است.