✍️زهرا وصالی، ابتکارجنوب 

در حالی که سایه سنگین آلودگی‌های ناشی از حملات اخیر بر بخش‌هایی از کشورمان سنگینی می‌کند، جزئیات منتشر شده از سوی سازمان حفاظت محیط زیست، ابعاد هولناک این فاجعه زیست‌محیطی را بیش از پیش نمایان ساخته است. بر اساس این گزارش ها،انتشار نزدیک به یک میلیون تن دی‌اکسید کربن و چهار هزار تن ترکیبات آروماتیک سمی تنها بخشی از خسارات زیست‌محیطی است که کشور را درگیر خود کرده است. این رویداد علاوه بر تهدیدات سطحی، می تواند خطر جدی و پایداری را متوجه منابع حیاتی آب زیرزمینی کشور سازد. این امر، لزوم توجه ویژه به ارزیابی و مدیریت تخصصی این منابع را دوچندان می‌کند.

جزئیات تکان‌دهنده آمار و تهدید منابع آبی:

بر اساس گزارش‌های رسمی، اشتعال بیش از ۳۶۰ هزار متر مکعب مواد نفتی در مخازن، منجر به انتشار حجم عظیمی از آلاینده‌های خطرناک شده است. در این میان، انتشار حدود ۴۰۰۰ تن ترکیبات آروماتیک (BTEX) در هوای تهران و ۲۲۰ تن از همین مواد در استان البرز، علاوه بر اثرات سوء بر سلامت عمومی، زنگ خطری جدی برای نفوذ این آلاینده‌های پایدار و سرطان‌زا به اعماق زمین و آلودگی سفره‌های آب زیرزمینی است. این ترکیبات، به دلیل پایداری بالا و قابلیت حلالیت در آب، می‌توانند به طور گسترده و طولانی‌مدت منابع آب شرب و کشاورزی ما را تهدید کنند.

نفوذ آلاینده‌ها به خاک و تهدید آبخوان‌ها:

گستره جغرافیایی آسیب‌ها بسیار نگران‌کننده است. هدف قرار گرفتن ۱۳ منطقه حفاظت‌شده در استان‌هایی چون هرمزگان، مرکزی، سیستان و بلوچستان، فارس، کردستان، البرز و تهران، علاوه بر تخریب زیست‌بوم‌ها، احتمال آلودگی لایه‌های بالایی و حتی عمیق‌تر خاک را به شدت افزایش داده است.

در خصوص آلودگی های حاصل از انفجار مخازن نفتی و پالایشگاه و پتروشیمی ها نکته حائز اهمیت اینست که این آلودگی‌ها، به ویژه مواد نفتی و ترکیبات آروماتیک، پتانسیل بالایی برای نفوذ به آبخوان‌ها را دارند که پاکسازی آن‌ها به مراتب دشوارتر، پرهزینه‌تر و زمان‌برتر از آلودگی‌های سطحی خواهد بود. این وضعیت، می تواند منابع حیاتی آب شرب و کشاورزی کشور را در معرض خطری جدی قرار داده و پاکسازی آن را به چالشی عظیم و پرهزینه تبدیل کند.

ابعاد تخصصی تهدید منابع آب زیرزمینی

با توجه به ماهیت و شدت آلودگی‌ها، لزوم اتخاذ رویکردهای تخصصی برای حفاظت از منابع آب زیرزمینی امری حیاتی است. این تهدیدات عبارتند از:

* پایداری آلاینده‌ها: ترکیبات آروماتیک مانند بنزن و تولوئن، و همچنین هیدروکربن‌های نفتی، مقاومت بالایی در برابر تجزیه بیولوژیکی دارند و می‌توانند برای دهه‌ها یا حتی قرن‌ها در آبخوان‌ها باقی بمانند.

* انتشار تدریجی و گسترده: این آلاینده‌ها می‌توانند به تدریج در لایه‌های مختلف آبخوان منتشر شده و مرز بین آب آلوده و سالم را به طور نامشخصی گسترش دهند، که ارزیابی دقیق حجم آلودگی را دشوار می‌سازد.

* دشواری و هزینه‌های بالای پاکسازی: روش‌های متعارف تصفیه آب برای حذف کامل این ترکیبات از آب زیرزمینی اغلب ناکارآمد یا بسیار پرهزینه هستند. تکنیک‌های پیشرفته مانند اکسیداسیون درجا (In-situ Oxidation) یا استخراج و تصفیه چندفازی (Multi-phase Extraction) نیازمند سرمایه‌گذاری کلان و دانش فنی بالا هستند.

* تأثیر بر کیفیت آب شرب و کشاورزی: آلودگی منابع آب زیرزمینی مستقیماً کیفیت آب مصرفی خانوارها و محصولات کشاورزی را تحت تأثیر قرار داده و می‌تواند منجر به بروز بیماری‌های مزمن و سرطان شود.

پیشنهادات عملیاتی برای مدیریت بحران آب زیرزمینی:

به عنوان یک متخصص آب زیرزمینی، راهکارهای زیر برای مدیریت و کاهش اثرات این فاجعه بر منابع آبی پیشنهاد می‌شود:

1. تشکیل کمیته تخصصی آب زیرزمینی: ایجاد کارگروهی متشکل از متخصصان علوم زمین، مهندسی آب، هیدروژئولوژی و سم‌شناسی، برای ارزیابی جامع و مستمر وضعیت منابع آب زیرزمینی مناطق آلوده.

2. پایش دقیق و هدفمند: افزایش چشمگیر تعداد چاه‌های مشاهده و پایش کیفی، با تمرکز بر پارامترهای BTEX، هیدروکربن‌های نفتی، فلزات سنگین و سایر آلاینده‌های بالقوه. استفاده از تکنیک‌های نمونه‌برداری پیشرفته برای سنجش دقیق غلظت آلاینده‌ها در عمق‌های مختلف.

 3. مدل‌سازی هیدروژئولوژیکی: توسعه مدل‌های عددی برای پیش‌بینی مسیر حرکت آلاینده‌ها در آبخوان‌ها، برآورد وسعت آلودگی و تعیین زمان لازم برای رسیدن آلاینده‌ها به چاه‌های استراتژیک. این مدل‌ها باید به طور مداوم با داده‌های پایش به‌روز شوند.

4. تعیین مناطق ممنوعه و محدودیت برداشت: مشخص کردن حریم‌های کیفی برای چاه‌های آب شرب و کشاورزی و اعلام مناطق ممنوعه برای حفر چاه جدید در نواحی پرخطر. اعمال محدودیت‌های زمانی یا حجمی بر برداشت از چاه‌های در معرض خطر.

5. مطالعات امکان‌سنجی پاکسازی: انجام تحقیقات دقیق برای شناسایی و ارزیابی روش‌های پاکسازی (Remediation) متناسب با شرایط هیدروژئولوژیکی و نوع آلاینده‌ها در مناطق مختلف. این مطالعات باید جنبه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی روش‌ها را نیز در نظر بگیرند.

6. جایگزینی منابع آبی: تدوین برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت برای تأمین آب شرب و کشاورزی از منابع جایگزین (مانند آب‌های سطحی تصفیه شده، بازچرخانی آب، یا توسعه آب شیرین‌کن‌ها) در مناطقی که منابع آب زیرزمینی آن‌ها به طور جدی تهدید شده است.

7. شفافیت و اطلاع‌رسانی تخصصی: ارائه گزارش‌های فنی و علمی مستمر در مورد وضعیت آب‌های زیرزمینی به عموم مردم و ذینفعان، با زبانی قابل فهم، همراه با تشریح ریسک‌ها و راهکارها.

ابعاد اقتصادی و بهداشتی: خسارات بلندمدت و هزینه‌های پنهان:

هزینه‌های مستقیم پاکسازی و احیاء مناطق آلوده، با توجه به ماهیت پایدار آلاینده‌ها در آب زیرزمینی، به طور قطع ارقام بسیار هنگفتی را شامل خواهد شد. اما این تنها بخشی از ماجراست. کاهش ارزش اراضی، آسیب به بخش کشاورزی (به دلیل آلودگی محصولات)، از دست رفتن پتانسیل بهره‌برداری بلندمدت از منابع آب زیرزمینی، و بار سنگین درمانی ناشی از بیماری‌های مزمن مرتبط با مصرف آب آلوده، همگی خسارات غیرمستقیمی هستند که اقتصاد کشور را برای دهه‌ها تحت فشار قرار خواهند داد.

ضرورت اقدام فوری و مسئولیت‌پذیری فراگیر:

این فاجعه، زنگ هشداری جدی برای تمام کسانی است که مسئولیت حفاظت از منابع حیاتی کشور را بر عهده دارند. به عنوان عضو کوچکی از جامعه علمی و متخصص منابع آب، بر ضرورت واکنش سریع، قاطع و کاملاً تخصصی تأکید می نمایم. تشکیل کمیته بحران با محوریت تخصصی آب زیرزمینی، پایش مستمر و علمی وضعیت، به‌کارگیری روش‌های نوین پاکسازی، پیگیری حقوقی قاطعانه برای جبران خسارات، و اطلاع‌رسانی شفاف و مستمر به مردم، از جمله گام‌های حیاتی است که باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن برداشته شود. نادیده گرفتن ابعاد عمیق این بحران، به ویژه تهدید منابع آب زیرزمینی، می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری را برای نسل‌های آینده رقم بزند.